شاخص های جدید علم سنجی

شاخص های علم سنجی

در اکثر مطالعات علم‌سنجی، شاخص‌ها برگرفته و استنتاج شده از محاسبه و شمارش چهار متغیر مؤلف، انتشار، ارجاع و استناد هستند. شاخص استناد به دلیل توجه نسبی آن به کیفیت و کارآمدی بالای آن در تحلیل‌های استنادی، یکی از رایج‌ترین و معتبرترین شاخص‌های علم‌سنجی است. از مهمترین شاخص‌های علم‌سنجی که برمبنای شاخص استناد و تحلیل استنادی شکل گرفته‌اند و در متون مختلف بارها به آن ها اشاره شده است، عبارتند از: ضریب تأثیر،ساست اسکور،شاخص هرش H Index، شاخص فوریت، نیم عمر متون علمی یا کهنگی متون، شاخص هرش H Index، تأثیر متیو و سایر روش‌های سنجش علم که در کشورها و مؤسسات مختلف استفاده می‌شود.

ضریب تاثیر (Impact Factor (IF  معیاری برای سنجش میزان نفوذ عملی یک مجله در موسسه clarivate analytics

ضریب تأثیر (Impact Factor) مجله‌ها نخستین بار توسط دکتر یوجین گارفیلد و آیروینگ شر در دهه ۱۹۶۰ به مؤسسه اطلاعات علمی (ISI)  آمریکا ارائه شد تا در انتخاب مجله‌های علمی برای نمایه استنادی علوم به کار گرفته شود.

ضریب تأثیر(IF) کمیتی است که میزان متوسط استناد به مقالات یک مجله علمی را نشان می دهد. ضریب تأثیر می تواند معیاری باشد برای نشان دادن میزان نفوذ علمی یک مجله در یک حوزه علمی و تحقیقی خاص. در یک رشته علمی، مجلات دارای ضریب تأثیر بالاتر دارای اهمیت بیشتری نسبت به مجلات دیگر می باشند. از جمله مواردی که می تواند تأثیر مستقیم بر ضریب تأثیر داشته باشد، خوداستنادی است. مجلات دارای ضریب تأثیر بالاتر مقالاتی را منتشر می کنند که در مقایسه با مقالات مجلات دارای ضریب تأثیر پائین تر، بیشتر مورد استناد قرار می گیرند.

 ضریب تاثیر در سال جاری یک نشریه برابر است با مجموع استنادهای سال جاری به مقالات یک و دو سال قبل مجله تقسیم بر تعداد کل مقالات منتشر شده در مجله در یک و دو سال قبل. به بیان ساده تر اگر در سال 2018 جمعاً 40 ارجاع ( 25 ارجاع در سال 2017 و 15 ارجاع در سال 2016 ( به یک مجله صورت گرفته باشد و در آن مجله در سال 2017 تعداد 26 مقاله و در سال 2016 تعداد 24 مقاله چاپ شده باشد، ضریب تاثیر یا ایمپکت فاکتور آن مجله از تقسیم 40 بر 50 به دست می آید که برابر با 8/0 می شود ؛ یعنی به طور متوسط هر مقاله آن نشریه 8/0 مرتبه مورد استناد مقالات دیگر قرار گرفته است . بنابراین ایمپکت فاکتور تابع یک دوره سه ساله است,

CiteScore معیاری برای سنجش میزان نفوذ علمی یک مجله در موسسه Elsevier

در ۸ دسامبر سال ۲۰۱۶ ، مؤسسه الزویر در مجموعه ژورنال متریکس(Journal Metrics) خود از محصول جدیدی رونمایی کرد. این محصول سایت اسکور (CiteScore) نام دارد که به نوعی رقیب (Impact Factor) یا همان ضریب تأثیر معروف مؤسسه کلریویت آنالیتیکز(Clarivate Analytics) محسوب می گردد.سایت اسکور یک شاخص ساده برای اندازه گیری تأثیر استنادی مجلات است. بر خلاف ضریب تأثیر که انواع خاصی از مقالات (مروری و پژوهشی و فنی) را در محاسبه تعداد مقالات در مخرج کسر در نظر می گیرد، این شاخص همه انواع مقالات را در محاسبه خود در نظر می گیرد.

اسکوپوس نحوه محاسبه شاخص CiteScore را روزآمد کرده و در حال حاضر ژورنال های نمایه این پایگاه اطلاعاتی با متدولوژی جدید با نام Improved Citescore یعنی محاسبه چهارساله استنادات به مقالات منتشر شده قابل دسترس است.

یک مورد خاص که در سایت اسکور وارد محاسبه نمی گردد، مقالات زیرچاپ (In press) است. از آنجایی که اسکوپوس همه مقالات In press را از ناشران مختلف در بر نمی گیرد، لذا برای اجتناب از bias در محاسبات این شاخص استنادی، مقالاتی که هنوز در شمارهای از مجله وارد نشده اند، در محاسبه سایت اسکور وارد نمی شود. 

شاخص Journal Citation Indicator

شرکت کلاریویت در سال 2021 شاخص جدیدی ارائه داد به نام journal citation indicator   که میزان استنادات و مقالات نرمال شده مجلات را نشان می‌دهد. این شاخص میانگین تاثیر استناد به هنجار شده بر اساس دسته بندی موضوعی مقالات قابل استناد (مقالات پژوهشی و مروری) یک مجله در یک دوره سه ساله اخیر را نشان می دهد و برای همه نمایه‌نامه‌های هسته WoS  ارائه می‌شود و ربطی به ایمپکت فاکتور یا JIF نداشته و در ژوئن هر سال در JCR ارائه می شود.

در حقیقت، JCI  یک معیار نرمال شده از میانگین تأثیر استنادی در سطح رشته را ارائه می‌کند مقدار یک به این معنی است که در مجله مورد نظر ، مقالات منتشر شده تعداد استناد برابر با میانگین تعداد استنادها را در آن گروه موضوعی دریافت کرده اند.

بنابراین متوسط شاخص JCI  برای مجلات یک حوزه موضوعی معادل یک است، به طوریکه هر چقدر مقدار این شاخص برای یک مجله به عدد یک نزدیکتر باشد، نشان دهنده بالاتر بودن سطح کیفی مجله است و شاخص JCI بیش از عدد یک برای یک مجله، سطح کیفی بالاتر مجله نسبت به میانگین مجلات حوزه موضوعی مربوطه را نشان می دهد.به طور مثال مجلاتی که JCI آن ها 1.5 است 50 درصد تاثیر استنادی بیشتری نسبت به میانگین آن دسته بندی دارند.

شاخص «ضریب تاثیر به هنجار شده بر اساس منبع» توسط پروفسور Moed. F Henk  در دانشگاه لایدن پیشنهاد شد. این شاخص میزان تأثیر استناد را با وزن دادن به استناد بر اساس کل استنادات دریافتی یک حوزه موضوعی و فیلد علمی می سنجد. با نرمال سازی و اصلاح اختلاف و تفاوت استنادات در فیلدهای مختلف علمی ، امکان مقایسه دقیق تری جهت اندازه گیری میزان تاثیر استنادات فراهم می کند بنابراین تأثیر یک استناد می تواند در یک حوزه موضوعی نسبت به یک حوزه موضوعی دیگر ارزش بیشتری داشته باشد . شاخصSNIP  برای هر ارجاع با توجه به تعداد ارجاع ها در آن زمینه علمی وزنی در نظر می گیرد. اگر در یک زمینه علمی تعداد ارجاع ها کم باشد بنابراین ارزش هر ارجاع در آن زمینه علمی بیشتر است.در حوزه هایی مانند حوزه علوم زیستی که ضریب تاثیر بالاتری می گیرند چون شمار ارجاعات آن ها هم بالاتر است SNIP  پایین تری دریافت خواهند داشت و بالعکس . این شاخص در سایت SCIMAGOJR  به طور رایگان قابل دسترسی می باشد.

شاخص SCImago Journal & Country Rank همانند CiteScore  است با این تفاوت که در محاسبه استنادات اهمیت یا پرستیژ ژورنال استناد کننده را نیز لحاظ می‌کند. حوزه موضوعی، کیفیت ، پرستیژ و شهرت مجله استناد کننده می تواند تأثیر مستقیم بر ارزش استناد داشته باشد. این فاکتور تا حدودی شبیه به Eigen Factor در پایگاه استنادی WOS می باشد.

آیگن فاکتور که توسط جوین وست و کارل برگستروم در دانشگاه واشینگتن ایجاد شد یک شاخص رتبه بندی است که میزان اهمیت کلی یک نشریه علمی را مشخص می کنند.

نشریات با توجه به میزان استناداتی که دریافت می‌کنند رتبه‌بندی می‌شوند، هر چه مجلات توسط نشریاتی با رتبه‌بندی بالاتر مورد استناد قرار بگیرند تأثیر بیشتری در وزن‌دهی و امتیاز Eigen Factor  نسبت به استنادات نشریات با رتبه ضعیف‌تر خواهند داشت.

شاخص ایگن یک نشریه، مقیاسی برای اندازه گیری تعداد افرادی است که نشریه را خوانده­اند و فکر کرده­اند که محتوای آن مهم است. از آن جایی که این شاخص نمی­تواند به طور مستقیم این تعداد را شمارش کند، محاسبه را بر اساس تعداد استناداتی که نشریه در طول پنج سال دریافت می­کند، انجام می­دهد. توجه داشته باشید که شاخص ایگن مجموع استنادات نشریه را اندازه­­گیری می­کند. از این رو، شاخص ایگن نشریه الف، که در یک سال، 1000 مقاله منتشر می کند، دو برابر شاخص ایگن نشریه ب است که در طول یک سال 500 مقاله منتشر می کند، البته اگر تعداد استناد هر مقاله را مساوی در نظر بگیریم. این شاخص ازSelf Citation  پاکسازی شده است و خود استنادی در محاسبه آن تاثیر ندارد. 

شاخص اچ   (H-Index)

طبق تعریف شاخص H  یک پژوهشگر عبارت است از H  تعداد از مقالات وی که به هر کدام دست کمH  بار استناد شده باشد. اگر H مقاله از کل مقالات منتشر شده یک محقق طی  n سال کار علمی، هرکدام حداقل  H بار استناد دریافت کرده باشد، آن محقق دارای شاخص H  است.در محاسبه دستی این شاخص، تعداد استنادات به ترتیب نزولی مرتب می شود و تعداد مقالات با تعداد استنادات مقابل آن مقایسه می شود تا تعداد استنادات با شماره مقاله برابر یا بیشتر از آن باشد. شماره آن مقاله، نشان دهنده عدد H  نویسنده است.

شاخص جی  ( G-Index)

یکی از ضعفهای شاخص H، نادیده گرفتن مقالات پراستناد است. در این شاخص به مقالاتی که بیشتر مورد استناد قرار می گیرد وزن بیشتری داده می شود.بنا به تعریف شاخص G برابر است با بالاترین رتبه در لیست نزولی مقالات به ترتیبی که g مقاله اول حداقل تعداد g2 استناد دریافت کرده باشند و مجموع استنادهای مقالات تا g بزرگتر یا مساوی g2 باشد. با توجه و دقت در نحوه محاسبه G-Index درمی‌یابیم که میزان G-Index هیچ وقت کمتر از H-Index نخواهد بود.

مقالات برتر  (Top papers) :

به مجموع مقالاتی که تعداد استنادهای زیادی را دریافت کرده‌اند گفته می شوند. این مقالات از دو دسته مقالات داغ و مقالات پراستناد، توضیح داده شده در ذیل بدست می آید. یعنی هر مقاله ی هات پیپر و یا هایلی سایتد الزاماً تاپ پیپر هم محسوب می شود.با استفاده از پایگاه ESI در پلتفرم وب آف ساینس ،کاربر می تواند در فیلدهای مختلف موضوعی تاپ پیرها و زیر شاخه های آن را مشاهده کند. این پایگاه ابتدا مقالات را براساس حوزه موضوعی مجله منتشرکننده در یکی از حوزه ­های۲۲ گانه مختص این پایگاه قرار داده و سپس مقالات هر حوزه را براساس تعداد استناد‌های دریافتی مرتب سازی می­­نماید؛ یک درصد بالای آن به عنوان مقالات پراستناد و یک دهم درصد بالای هر حوزه به عنوان مقالات داغ معرفی می­ شوند.

مقالات پر استناد (Highly Cited Papers):
برای تعیین مقالات پر استناد، استنادهای دریافتی مقالات منتشرشده در زمینه های موضوعی مختلف را در دوره زمانی ۱۰ سال اخیر محاسبه و یک درصد مقالات برتر در هر زمینه موضوعی، به عنوان مقاله پر استناد مشخص می شوند.  

 مقالات داغ (Hot Papers):
مقالات داغ مقالاتی هستند که در دو سال اخیر منتشر شده اند، و به لحاظ تعداد استنادهای دریافتی در رشته موضوعی خود در زمره مقالات یک دهم درصد برتر قرار می گیرند. برای این افتخار، باید مقدار کافی استناد دهی در دو ماه اخیر مورد محاسبه را دریافت کرده باشند. در واقع مقالاتی که خیلی سریع نسبت به مقالات مشابه در همان حوزه موضوعی و همان بازه زمانی استناد دریافت می‌کنند به عنوان مقالات داغ شناخته می‌شوند. برای محاسبه مقالات داغ، تعداد استنادات دریافتی مقالات منتشر شده در دو سال اخیر را در بازه زمانی دو ماه اخیر مورد بررسی قرار می‌گیرد و مقالاتی که در این بازه زمانی دو ماهه بیشترین استناد را گرفته و در ۰/۱ % مقالات دارای استناد قرار گرفته باشند به عنوان مقاله داغ مشخص می شوند.

نکته: هر مقاله ی هات پیپر، الزاما پر استناد محسوب نمی شود.

شاخص ام  (M-Index)

شاخص H هر پژوهشگر به طول مدت فعالیت پژوهشی وی بستگی دارد. زیرا با گذشت زمان، تعداد مقالات و استنادها به آن افزایش می یابد. به همین جهت، برای مقایسه پژوهشگران در مراحل مختلف دوره فعالیت آنها، شاخص M معرفی شد. این پارامتر در نتیجه تقسیم هیرش هر پژوهشگر بر سن علمی وی به دست می آید. منظور از سن علمی، شمار سال هایی است که از زمان انتشار اولین مقاله او می گذرد.

شاخص وای (Y-Index) 

این شاخص سعی دارد با در نظر گرفتن کیفیت و کمیّت، نقاط ضعف دیگر شاخص ها را برطرف نماید. بدین منظور، از عامل تأثیر به عنوان شاخص کمّی و معادل مقبولیت و از رتبه بر اساس وزن یا رتبه پیچ (PageRank) به عنوان شاخص کیفی و عامل ارزش استفاده می کند. شاخص وای، حاصل ضرب عامل تأثیر در رتبه پیچ و در واقع حاصل ضرب کمیّت در کیفیت است و سعی دارد سنجش اعتبار علمی را تا حد امکان کیفی کند.

نیمه عمر استناد (Cited Half Life) 

نیمه عمر ارجاعات یا نیمه عمر استناد، تعداد سال هایی است که از سال ارزیابی باید به عقب برگشت تا شاهد پنجاه درصد کل ارجاعات به مجله در سال مورد ارزیابی باشیم. به عبارت دیگر، این شاخص مدت زمانی که نیمی از کل استنادات به آن مجله صورت پذیرفته باشد را نشان می دهد و در حقیقت سرعت کاهش میزان ارجاعات به مجله را بیان می کند. بدیهی است که وقتی مقاله های یک مجله ارزش خود را برای ارجاعات، زود از دست بدهند (مقاله ها سطحی باشند و خیلی زود بی ارزش شوند)، تنها به مقاله های جدید مجله ارجاع داده می شود. این موضوع باعث می شود که نیمه عمر ارجاعات به مجله کاهش یابد. بنابراین هر چه نیمه عمر ارجاعات به مجله بیشتر باشد، نشان می دهد که ارزش مقاله های مجله در طول زمان بیشتر حفظ شده است و هنوز مورد ارجاع قرار می گیرند. در مجموع هرچه نیمه عمر ارجاعات به یک مجله بیشتر باشد، ارزش مجله بالاتر می رود.

  شاخص فوریت ( Immediacy Index  )

  در پایان هرسال به منظور تعیین سرعت استناد مقالات یک مجله استفاده می شود. میزان استنادات بک مجله مشخص در سال آخر تقسیم بر تعداد مقالات منتشر شده در این مجله در طی همان سال.

میانگین تاثیر مقاله (Article Influence)

میانگین تاثیر یک مقاله را (در 5 سال اول انتشارش) در اعتبار یک مجله مورد سنجش قرار می دهد. داده های مربوط از جی سی آر استخراج می شود. این شاخص با عنوان شاخص نفوذ مقاله نیز شناخته می شود. شاخص نفوذ مقاله میانگین تاثیر هر مقاله در میان سایر مقالات یک نشریه است که میانگین تاثیر یک مقاله را (در 5 سال اول انتشارش) در اعتبار یک مجله مورد سنجش قرار می دهد. داده های مربوط از جی سی آر استخراج می شود. به نوعی مشابه با عامل ویژه است با این تفاوت که عامل ویژه ارزش و اعتبار مجلات را می سنجد.

شاخص FWCI (Field-Weighted Citation Impact): 

شاخص‌های مختلف ارزیابی مجلات و پژوهشگران با توجه به وابسته بودن به سال تولید و انتشار، نوع مقاله و حوزۀ موضوعی، برای مقایسۀ پژوهشگران چند حوزۀ موضوعی مناسب نیستند. شاخص FWCI، شاخصی نرمال شده و فارغ از سن علمی، حوزۀ موضوعی و نوع مقاله است، که به صورت نرمال شده برای هر فرد، مقاله یا سازمان گزارش می‌شود. FWCI توسط انتشارات الزویر ابداع شده و از پایگاه Scopus و ماژول SciVal در پایگاه اسکوپوس قابل دسترسی است. این شاخص تفاوت‌های رفتار پژوهشی در رشته‌های مختلف را مد نظر قرار می‌دهد و برای محاسبه آن، سه معیار رشته یا حیطه موضوعی، سن یا سال انتشار و نوع مقاله مد نظر قرار می‌گیرد. این شاخص قابل محاسبه برای مجموعه مقالات در سطح مقاله، فرد، مجلات، دانشگاه و کشور می‌باشد. دسترسی به این شاخص در سطح مقاله هر فرد، از پایگاه Scopus و در سطح فرد، مجلات، دانشگاه و کشور از طریق ماژول SciVal امکان پذیر می‌باشد.

* FWCI از نسبت استنادات به ازای هر مقاله تقسیم بر کل استنادات به ازای هر مقاله هم رشته، هم نوع و هم سن در پایگاه استنادی Scopus بدست می‌آید که حاصل این کسر می‌تواند یکی از حاالت زیر باشد:

* FWCI برابر با عدد یک، به این معنی است که متوسط عملکرد استنادی با عملکرد استنادی هم رشته، هم نوع و هم سال در دنیا برابر بوده است.

* FWCI بیشتر از عدد یک، به این معنی است که متوسط عملکرد استنادی از عملکرد استنادی هم رشته، هم نوع و هم سال در دنیا بیشتر بوده است.

* FWCI کمتر از عدد یک، به این معنی است که متوسط عملکرد استنادی از عملکرد استنادی هم رشته، هم نوع و هم سال در دنیا کمتر بوده است.

ضریب جامع ارزشی (Eigenfactor)

عامل ویژه مخصوص نشریات است. نشان دهنده اهمیت و اعتبار یک نشریه در جامعه علمی است نکته قابل توجه اینکه در محاسبه آن بر خلاف ایمپکت فاکتور ارجاع نشریه به خود و ارجاع توسط نشریات مختلف، متمایز می شود. در ایگن فاکتور وزن استنادهای یک مجله با رتبه بالاتر بیشتر از وزن استنادات یک مجله ضعیف تر است در حالیکه در ضریب تاثیر همه استنادها وزن مساوی دارند. در ایگن فاکتور مجلاتی مهم هستند که به تناوب توسط مجلات مهم به آنها ارجاع داده می شود.

ارزش متیو  (Mathew-Value)

این شاخص در واقع شکل اصلاح شده ضریب تأثیر است که آن را در یک دوره پنج ساله و در موضوعی خاص محاسبه می کند.  نحوه محاسبه آن تقسیم تعداد استنادها به مقاله  های یک مجله در یک دوره پنج ساله بر تعداد مقاله  های همان مجله در همان دوره زمانی است که عدد حاصل را با  همین نسبت ها در کل حوزه مورد پژوهش اندازه گیری می  کند.

نمایه فوری (Immediacy Index)

 این نمایه روش دیگری شبیه عامل تأثیر  است. از نمایه فوری به منظور تعیین سرعت استناد مقالات در یک مجله استفاده می‌شود.  نحوه محاسبه نمایه فوری در JCR ، نسبت تعداد استنادهای دریافتی در سال مشخص به تعداد مقالات انتشاریافته در سال مشخص می باشد.

نیم عمر متون یا قاعده کهنگی متون (Literature Obsolescence)

شاخص نیم عمر، نقش زمان را در بهره وری از اطلاعات روشن می کند.  با استفاده از این شاخص می توان نشان داد که آیا با گذشت زمان از میزان سودمندی مقالات و  کتاب ها کم می شود یا خیر.  منظور از نیم عمر متون علمی مدت زمانی است که در خلال آن نیمی از متون استنادکننده به متون علمی مورد استناد درحوز ه های علمی  مورد نظر منتشر شده است. 

 به عبارت دیگر، نیم عمر عبارت است از مدت زمانی که در طول آن نصف ارجاع های یک نشریه منتشر شده اند. مطالعات نشان  می دهد که نیمی از ارجاعات (استنادها) مقالات تازه چاپ شده در دو سال اخیر، به نوشته های همان سال باز می گردد.بعد از مدت ده یا پانزده سال (بسته به موضوع) مقالات رشته های مختلف، سودمندی خود را به عنوان منبع مورد استناد از دست می دهند. علومی که بیشتر جنبه نظری دارند (مانند ریاضیات) دارای نیم عمر طولانی و علومی که به مباحث نوین، روزآمدی و فناوری وابستگی دارند مانند پزشکی دارای نیم عمر کوتاهی هستند.

سنجه های جایگزین 

آلتمتریکس

 اندازه گیری تعاملات پژوهشی وب محور است، شامل موضوعاتی از قبیل اینکه چگونه یک پژوهش توییت می شود یا دربارة آن بلاگ نوشته می شود یا بوک مارک می شود. مطالعه و استفاده از سنجه های تأثیر علمی براساس میزان فعالیت در محیط ها و ابزارهای آنلاین به عنوان سنجه های جایگزین یا Altmetrics شناخته می شود. در این بحث به جای استفاده از میزان استنادات مجلات به ضریب تأثیر شبکه های اجتماعی نظیر میزان مشاهده (View) ، بارگذاری (Download) ، علاقه مندی (Likes) ، انعکاس در وبلاگ(blog) میزان توئیت شدن و…..توجه می شود.

پلامیکس‌ متریکس

 اطلاعاتی را در مورد نحوه تعامل افراد با تک تک نتایج پژوهش‌ها در قالب محصولات پژوهشی (مقالات، فیلم، محصولات علمی کنفرانس‌ها، فصول کتاب و موارد دیگر) در محیط آنلاین ارائه می‌کند. نمونه‌ هایی از این نحوه تعامل شامل وقتی که پژوهشی در خبرها اشاره شده، در مورد آن توییت شده، در شبکه های اجتماعی دیده شده یا بارگیری شده است و غیره.پلامکس شاخص های تحقیقاتی مناسبی را برای انواع محصولات علمی جمع‌آوری و آنها را به پنج دسته جدا طبقه‏ بندی کرده است. این پنج دسته شامل استناد(Citation)، استفاده(Usage)، جذب(Captures)، اشاره(Mentions)، رسانه اجتماعی(Social Media) است.

بروز رسانی اسفند 1404